PrEP là gì? Ai nên dùng, uống thế nào và lấy ở đâu tại Việt Nam

PrEP là thuốc uống giúp người chưa nhiễm HIV không bị nhiễm. Nó có thật, hiệu quả rất cao, và ở Việt Nam đang được cung cấp tại nhiều phòng khám, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật và tổ chức cộng đồng — nhiều nơi miễn phí. Nhưng nó cũng là thuốc kê đơn, có điều kiện sử dụng chặt chẽ — và tự mua uống là cách hỏng việc nhanh nhất.

PrEP là gì?

PrEP viết tắt của pre-exposure prophylaxis — điều trị dự phòng trước phơi nhiễm. Phác đồ phổ biến là viên phối hợp tenofovir disoproxil fumarate + emtricitabine (TDF/FTC), uống hằng ngày.

Cần phân biệt rõ ba thứ hay bị lẫn:

	Dùng khi nào	Cho ai
PrEP	Trước khi có nguy cơ, uống đều	Người âm tính với HIV
PEP	Sau khi đã có nguy cơ, trong vòng 72 giờ	Người âm tính, vừa bị phơi nhiễm
ARV điều trị	Suốt đời	Người đã nhiễm HIV

Tình huống khẩn cấp — bao rách, quan hệ không bảo vệ với người không rõ tình trạng — thuộc về PEP chứ không phải PrEP. Xem bài bao cao su rách hoặc tuột phải làm gì — 72 giờ vàng dùng PEP.

Hiệu quả đến đâu

Theo CDC Hoa Kỳ, PrEP uống đúng chỉ định làm giảm khoảng 99% nguy cơ nhiễm HIV qua đường tình dục. Với người tiêm chích ma tuý, mức giảm ít nhất khoảng 74%.

Chữ quan trọng trong câu trên là "đúng chỉ định". Uống bữa đực bữa cái thì hiệu quả tụt rất nhanh — đây là điểm khác biệt lớn nhất giữa PrEP trên giấy và PrEP trong đời thật.

PrEP không phòng được: lậu, chlamydia, giang mai, HPV, herpes, viêm gan C, và không tránh thai. Bao cao su vẫn có việc của nó.

Ai nên dùng PrEP?

PrEP dành cho người âm tính với HIV và có nguy cơ đáng kể, ví dụ:

• Có bạn tình nhiễm HIV mà bạn tình đó chưa điều trị ổn định (đã điều trị và tải lượng virus dưới ngưỡng phát hiện thì không lây — nguyên tắc K=K).
• Nam quan hệ tình dục đồng giới có quan hệ không dùng bao cao su.
• Người chuyển giới nữ.
• Người bán dâm.
• Người tiêm chích ma tuý dùng chung bơm kim tiêm.
• Người vừa mắc một bệnh lây qua đường tình dục khác, hoặc đã từng phải dùng PEP.

Uống PrEP thế nào?

Có hai cách uống: hằng ngày hoặc theo tình huống (ED-PrEP). Cách nào hợp với bạn là do bác sĩ chỉ định sau khi khám.

Cách hằng ngày

Một viên mỗi ngày, cùng khung giờ. Theo CDC, mức bảo vệ tối đa đạt được sau khoảng 7 ngày với quan hệ qua hậu môn và khoảng 21 ngày với quan hệ qua âm đạo hoặc với người tiêm chích. Trong giai đoạn đầu đó, vẫn phải dùng bao cao su.

Cách theo tình huống (2–1–1)

Tổ chức Y tế Thế giới từ 2019 bổ sung phác đồ ED-PrEP: uống 2 viên trong khoảng 2–24 giờ trước quan hệ, 1 viên sau liều đầu 24 giờ, 1 viên sau đó 24 giờ nữa.

Ràng buộc quan trọng: cách này chỉ dành cho người là nam khi sinh ra và không đang dùng hormone estradiol — nhóm dùng nhiều nhất là nam quan hệ đồng giới. Nó không áp dụng cho phụ nữ và cho người được bảo vệ qua quan hệ âm đạo, và không dùng cho người nhiễm viêm gan B. Phải được bác sĩ chỉ định, không tự chọn.

Muốn ngừng PrEP

Đừng tự ngừng đột ngột — hỏi bác sĩ cần uống thêm bao nhiêu ngày sau lần có nguy cơ cuối cùng. Với người có viêm gan B, ngừng thuốc phải có bác sĩ theo dõi.

PrEP dạng tiêm

Trên thế giới đã có PrEP tiêm tác dụng kéo dài: cabotegravir tiêm 2 tháng một lần, và lenacapavir tiêm 6 tháng một lần — được WHO khuyến cáo từ tháng 7/2025. Ở Việt Nam, dạng phổ biến hiện vẫn là thuốc uống; muốn biết nơi bạn ở đã có dạng tiêm chưa thì hỏi trực tiếp cơ sở PrEP.

Trước khi bắt đầu, bắt buộc phải làm gì

Đây là phần khiến PrEP không thể là thứ mua ngoài rồi uống.

1. Xét nghiệm HIV âm tính. Uống PrEP khi đã nhiễm mà không biết sẽ tạo virus kháng thuốc — nghĩa là phác đồ điều trị sau này của chính bạn bị thu hẹp. Đây là rủi ro nghiêm trọng nhất.
2. Xét nghiệm viêm gan B. Tenofovir cũng tác dụng lên virus viêm gan B; nếu bạn đang nhiễm mà ngừng thuốc đột ngột, bệnh có thể bùng lên.
3. Đánh giá chức năng thận (creatinin).
4. Xét nghiệm lại HIV mỗi 3 tháng trong suốt thời gian dùng, kèm theo dõi thận và sàng lọc các bệnh lây khác.

Tác dụng không mong muốn

Thường gặp trong vài tuần đầu và tự hết: buồn nôn, đau đầu, đầy bụng. Ít gặp hơn: giảm nhẹ chức năng thận và mật độ xương, thường hồi phục sau khi ngừng. Đó chính là lý do có lịch theo dõi định kỳ.

Lấy PrEP ở đâu tại Việt Nam?

Chương trình PrEP quốc gia do Cục Phòng, chống HIV/AIDS điều phối, triển khai qua cơ sở y tế công, phòng khám tư nhân và các tổ chức dựa vào cộng đồng (CBO). Mục tiêu của chương trình giai đoạn 2021–2025 là 60.000 người dùng PrEP; số tỉnh và số cơ sở cung cấp thay đổi theo từng năm.

Về chi phí: thuốc và dịch vụ lâu nay được các dự án quốc tế (PEPFAR, Quỹ Toàn cầu) tài trợ nên người dùng không phải trả tiền. Tuy nhiên Việt Nam đang trong lộ trình chuyển dần sang thu phí khi giai đoạn tài trợ kết thúc, bắt đầu thí điểm ở một số địa phương. Vì vậy đừng tin một con số cố định trên mạng — gọi hỏi trực tiếp cơ sở gần bạn là cách duy nhất biết đúng tại thời điểm bạn cần.

Nơi nên hỏi:

• Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) tỉnh/thành phố.
• Phòng khám ngoại trú HIV (OPC) tại bệnh viện tuyến tỉnh, huyện.
• Các phòng khám tư nhân và tổ chức cộng đồng (CBO) có cung cấp PrEP — nhiều nơi thân thiện, kín đáo, có tư vấn viên là người trong cộng đồng.

Vì sao không nên tự mua thuốc uống

Nói thẳng, vì đây là chỗ nhiều người mất tiền và mất luôn sự an toàn mà họ tưởng mình đã mua được:

• Không có xét nghiệm HIV trước → nguy cơ tạo virus kháng thuốc nếu đã nhiễm mà chưa biết.
• Không có xét nghiệm viêm gan B → nguy cơ bùng bệnh khi ngừng thuốc.
• Không theo dõi thận, không xét nghiệm lại mỗi 3 tháng → không biết PrEP còn hiệu quả hay đã có vấn đề.
• Không biết chắc viên thuốc đó là gì, hàm lượng bao nhiêu, bảo quản ra sao.
• Và quan trọng nhất: ở phần lớn các tỉnh dịch vụ chính thống đang miễn phí hoặc chi phí thấp — trả tiền cho nguồn trôi nổi là trả tiền để có ít an toàn hơn.

PrEP là thuốc kê đơn. Người kê phải là bác sĩ, sau khi có kết quả xét nghiệm.

Những hiểu nhầm hay gặp

• "Uống PrEP là đã miễn nhiễm mọi thứ." Không. Chỉ HIV.
• "Uống trước khi quan hệ một viên là xong." Không. Phác đồ 2–1–1 có quy tắc riêng và chỉ dành cho một nhóm.
• "Bạn tình đã điều trị HIV thì tôi vẫn cần PrEP." Nếu bạn tình điều trị đều và tải lượng virus dưới ngưỡng phát hiện thì không lây qua đường tình dục. Hãy bàn với bác sĩ thay vì tự quyết.
• "Dùng PrEP nghĩa là sống buông thả." Đây là định kiến, không phải y học. PrEP là biện pháp phòng bệnh, giống như tiêm vắc xin hay đội mũ bảo hiểm.

---

Nguồn tham khảo

• WHO, What's the 2+1+1? Event-driven oral pre-exposure prophylaxis to prevent HIV for men who have sex with men, Technical brief, 2019; và hướng dẫn PrEP cập nhật 2022.
• WHO — khuyến cáo lenacapavir tiêm dự phòng HIV (7/2025).
• CDC Hoa Kỳ — hướng dẫn lâm sàng về PrEP và số liệu hiệu quả.
• Cục Phòng, chống HIV/AIDS (VAAC) — thông tin triển khai chương trình PrEP tại Việt Nam, mục tiêu 60.000 người dùng PrEP năm 2025.
• Trang tin Tiếng Chuông (Cổng TTĐT Chính phủ) — Định hướng thu phí dịch vụ điều trị dự phòng nhiễm HIV bằng PrEP.

Bài viết mang tính thông tin, không thay thế tư vấn y tế và không phải chỉ định dùng thuốc. PrEP là thuốc kê đơn: hãy đến cơ sở y tế để được xét nghiệm và tư vấn trước khi sử dụng.